Επιτελεστικές αρχειακές δράσεις. Υιοθετώντας το αρχείο του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης, 2012

Ας δούμε τη δυνατότητα παραγωγής δημόσιας σφαίρας με πρακτικές και δράσεις που σχετίζονται με μια επιτελεστική (performative) και παραγωγική εννόηση του αρχείου. Η αρχειακή επιτέλεση ως πρακτική τέχνης δεν συνδέεται με την εμπειρική έννοια του αρχείου ως αποθετηρίου μνήμης, αλλά με ένα ανοιχτό σύστημα μετασχηματισμών που προσιδιάζει σε αυτό που ο Φουκώ ονόμαζε «το γενικό σύστημα διαμόρφωσης και μετασχηματισμού των λόγων».[1] Σε άμεση σχέση με την αλλαγή παραδείγματος που φέρουν τα διαδικτυακά αρχεία, η αρχειακή επιτέλεση δίνει μια δυνατότητα δημοσίων συνεκφωνήσεων διαφορετικών προσώπων ή ομάδων κατά τη διαδικασία της αρχειοθέτησης.[2] Η επιτελεστική δυνατότητα του αρχείου μετατοπίζει την έμφαση από το καταχωρούμενο στο υποκείμενο που καταχωρεί, από το δημόσιο αρχείο (public archive) στο κοινό αρχείου (archive public). Το είδος των παρεμβάσεων που συζητώ εδώ αφορούν το αρχείο ως λειτουργικό μηχανισμό και όχι ως περιεχόμενο καταχωρήσεων. Χρειάζεται να διακρίνουμε ανάμεσα στην έκθεση, τα έργα της οποίας παίρνουν αφορμή από το αρχειακό υλικό ενός μουσείου (ή ανήκουν σε αυτό) και στη (θεσμικού χαρακτήρα) δράση που χρησιμοποιεί το ίδιο το αρχείο ως μέσο, προσδιορίζει δηλαδή εκ νέου και αναδιατάσσει τις λειτουργίες του (ταξινομητικές, χωρικές, δημόσιες). Στο Interarchive (που παίρνει δύο διαφορετικές μορφές, έκθεσης και βιβλίου), επιδίωξη της επιμελητικής ομάδας δεν είναι τόσο η έκθεση των περιεχομένων του αρχείου, όσο η πρακτική σχεδιασμού των λειτουργιών του, έτσι ώστε το ίδιο το αρχείο ως αντικείμενο έρευνας να θέτει καίρια ερωτήματα για τη χρήση του, τη διάταξή του, τη διασύνδεσή του με άλλα αρχεία, άλλες θεματικές και το κοινό. Η ταξινόμησή του, για παράδειγμα, γίνεται με διαφορετικά από τα συνήθη ταξινομικά κριτήρια, όπως π.χ. το βάρος, η μυρωδιά, η κατάσταση διατήρησης, οι ιδιότητες της επιφάνειας, η αποθηκευτική συνθήκη, κ.α.[3] Θα αναφερθώ στη συνέχεια σε δύο παραδείγματα αρχειακής παρέμβασης, ένα ιστορικό και ένα πρόσφατο, που βασίζονται στην οργάνωση της επιτελεστικής δυνατότητας του κοινού αρχείου.

Το πρώτο παράδειγμα αφορά την αναθεώρηση των αρχών λειτουργίας της πρωτοποριακής γκαλερί Foksal στη Βαρσοβία, το 1971, με επιμελητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες που χρησιμοποιούν το αρχείο καθαυτό, κατανοώντας το ως παραγωγικό και επιτελεστικό μηχανισμό. Με μέσο το αρχείο διαμορφώνεται μια ριζοσπαστική θέση για την πολιτική των θεσμών έκθεσης (γκαλερί, μουσείο) την εποχή της τεκμηρίωσης τέχνης. Μια από αυτές τις δραστηριότητες είναι η έκθεση/ μανιφέστο/ δράση Ζωντανά αρχεία των AndrzejTurowski και WieslawBorowski, με την οποία η γκαλερί μετατρέπεται σε ένα ιδιαίτερο αρχείο (σε ένα εν δυνάμει επιτελεστικό αρχείο) έτσι ώστε να αποσυνδεθούν τα έργα από το οργανωτικό, επιμελητικό, ερμηνευτικό θεσμικό πλαίσιο τους.[4] Η έκθεση είναι μια δημόσια εγκατάσταση του αρχείου της γκαλερί (συνεντεύξεις, θέσεις, μανιφέστα, κ.α.). Τα Ζωντανά αρχεία προτείνουν ένα νέο ‘παραγωγικό’ αρχειακό πλαίσιο που δεν συλλέγει ή ταξινομεί το υλικό. Πρόκειται για ένα «μοντέλο εργασίας», ένα «πεδίο δημιουργικής δραστηριότητας» που βασίζεται στο αρχείο που «λειτουργεί στο παρόν» και βρίσκεται σε μια ουδέτερη κατάσταση μετάδοσης, όταν τα έργα δεν βρίσκονται πλέον υπό τον έλεγχο του δημιουργού τους, ούτε έχουν ακόμα ενταχθεί σε έναν θεσμικό κύκλο τεκμηρίωσης/ ερμηνείας: «Τα Ζωντανά αρχεία προτείνεται να είναι ένας μεταβατικός τόπος, όπου τα έργα παραμένουν στη δική τους κατάσταση ετοιμότητας – ήδη απελευθερωμένα από την σκέψη του δημιουργού που τα γέννησε και όχι ακόμα παραμορφωμένα από τους χειρισμούς της πρόσληψης. Παρεμβαίνουμε για να δημιουργήσουμε το πλαίσιο του ίδιου του έργου.»[5] Η πραγματικότητα του αρχειακού έργου αντικαθιστά το έργο σε έκθεση. Το αρχείο αυτό δεν σταθεροποιείται σε εικόνες, είναι σε μια ενδιάμεση κατάσταση ροής/ εκπομπής/ μετάδοσης.

To δεύτερο παράδειγμα είναι ένα έργο επιτέλεσης[6] που προτείνεται να γίνει σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης (ΙΣΕΤ) και αφορά το αρχείο νεοελληνικής τέχνης. Το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης ιδρύθηκε το 2009 από στελέχη της ιστορικής γκαλερί Νέες Μορφές και έχει σκοπό την καταγραφή της πορείας της τέχνης στην Ελλάδα από το 1945 έως σήμερα. Το Ινστιτούτο λειτουργεί ως αρχειακός και εκθεσιακός θεσμός που συγκεντρώνει, ταξινομεί, αξιοποιεί το αρχείο του, αλλά και αναδεικνύει το υλικό του με διαφορετικές δραστηριότητες, όπως διαλέξεις, σεμινάρια, παρουσιάσεις καλλιτεχνών και εκθέσεις.

Το έργο περιλαμβάνει μια σειρά εργασιών στο αρχείο καθαυτό, όπως η ένθεση άλλου αρχείου, η αντιγραφή, διασπορά και η υιοθεσία του από επιλεγμένες οικογένειες, αλλά και μια σειρά συναντήσεων και συζητήσεων με τα πρόσωπα που έχουν αναλάβει ορισμένους ρόλους ευθύνης. Η εργασία ένθεσης αφορά την ενσωμάτωση στο αρχείο της πληροφορίας που συνδέεται με την πολιτική του ΙΣΕΤ ως προς την συγκρότηση, ταξινόμηση και λειτουργία του συγκεκριμένου αρχείου (αποφάσεις, πρακτικά συνεδριάσεων, αλληλογραφία προς εξωτερικούς φορείς, κ.α.) και ως προς τις υποστηρικτικές του αρχείου δραστηριότητες, όπως εκθέσεις, ομιλίες, παρουσιάσεις. Η επόμενη φάση είναι η κατασκευή επτά ψηφιακών αντιγράφων ολόκληρου του αρχείου νεοελληνικής τέχνης, όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι σήμερα, τα οποία παραχωρούνται σε ισάριθμες ελληνικές οικογένειες που αναλαμβάνουν να το υιοθετήσουν για ένα έτος. Η ετήσια ενασχόλησή τους με το αρχείο θα τεκμηριωθεί και θα γίνει μέρος του. Το ψηφιακό αντίγραφο είναι ένα ιδιαίτερο αντίγραφο: αναπαράγονται όλα τα στοιχεία του αλλά όχι η δομή του. Καταργείται το υπάρχον σύστημα ταξινόμησης και το αρχείο αποκτά μια στοιχειώδη ανεπεξέργαστη δομή. Είναι μια δομή μεταφοράς, όπως όταν κανείς αποσυναρμολογεί ένα αρχείο για να το μεταφέρει. Ένα αρχείο σε μεταφορά.[7] Οι οικογένειες δεσμεύονται να το φροντίζουν και να το κάνουν με διάφορους τρόπους δημόσιο. Αναλαμβάνουν όχι να το διατηρήσουν, αλλά να το χρησιμοποιήσουν, να το κυκλοφορήσουν, να το επεκτείνουν. Επιτελώντας με διαφορετικούς τρόπους το αρχείο, οι οικογένειες το συνδέουν με τα επείγοντα τρέχοντα ζητήματα, ενεργοποιώντας τοπικούς δεσμούς στη συνοικία τους και στην πόλη. Οι συζητήσεις μου με κάθε οικογένεια εστιάζουν σε οργανωτικά και πρακτικά θέματα σε σχέση με το αρχείο και το κοινό, τον χώρο (στις διαφορετικές διαβαθμίσεις δημόσιου/ ιδιωτικού) και την έκθεση, τις δυνατότητες ταξινόμησης, τα μέσα  κυκλοφορίας και εκπομπής του περιεχομένου. Το ελληνικό μεσοαστικό σπίτι γίνεται ο νέος προσωρινός θεσμός του αρχείου. Διαμέσου του αρχείου, το σπίτι ανοίγεται στην πόλη. Διαμέσου του σπιτιού, το αρχείο γίνεται δημόσιο. Η ενεργοποίηση του αρχείου σε απόσταση από την πολιτισμική πολιτική του ‘πατρικού’ θεσμού, είναι μια πολιτική, δημόσια πράξη. Φέρνει στο προσκήνιο τους αφανείς μηχανισμούς με τους οποίους η τέχνη νομιμοποιείται και αναπαράγεται διαμέσου της ιστορίας. Η επιτέλεση του αρχείου εξαρτάται από την αφοσίωση και την προσωπική ευθύνη. Οι ένοικοι φαντάζονται και δημιουργούν ένα κοινό για το κοινό αρχείο.

Πάνος Κούρος

 

Το κείμενο αποτελεί αναθεωρημένη εκδοχή της διάλεξης του Πάνου Κούρου Performative Public Archiving στο Ινστιτούτο Σπουδών Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Humblodt τον Ιούνιο του 2011. Δημοσιεύτηκε με τίτλο Το κοινό των ζωντανών αρχείων, ως επιμέρους κεφάλαιο στην εισήγηση «Από το κοινό μουσείο στο κοινό αρχείο(υ)» των Πάνου Κούρου και Ελπίδας Καραμπά, στα πρακτικά του συνεδρίου Μνήμη – Μουσείο – Πόλη. Η αρχιτεκτονική των μουσείων του Δημήτρη Φατούρου, Πάτρα: Τμήμα Αρχιτεκτόνων, 2013, σ. 51-64. Δημοσιεύθηκε επίσης με τίτλο Adopting the Archive of Contemporary Greek Art Institute στο διαδικατυακό πρότζεκτ Sharing our methods, work and experience on public art and architecture @ Arch_06 Lab, Microgeographies @ Storefrontnyc, 26.9 – 21.11, 2014.

 

[1]              Michel Foucault, L’ Archéologie de savoir, Paris: Gallimard, 1969, σ. 169.

[2]               Πιο αναλυτικά για την έννοια της αρχειακής επιτέλεσης βλ. Πάνος Κούρος, Η δημόσια τέχνη της αρχειακής επιτέλεσης, στο: Πάνος Κούρος και Ελπίδα Καραμπά, Αrchive Public. Επιτελέσεις αρχείων στη δημόσια τέχνη. Τοπικές Παρεμβάσεις, Πάτρα: Εκδόσεις Κύβος και Τμήμα Αρχιτεκτόνων Πανεπιστημίου Πατρών, 2012

[3]              Η διάκριση αυτή ανάμεσα σε αρχειακή παρέμβαση και αρχειακή έκθεση, σε σχέση με τα έργα Interarchive στο Πανεπιστήμιο του Luneburg (1997-2002) και InformationRoom της Andrea Fraser στην Kunsthalle της Βέρνης (1998) συζητείται εκτενέστερα στο Instituting Living Archives (Πάνος Κούρος, Διάλεξη, Ινστιτούτο Σπουδών Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Humblodt, Βερολίνο, Ιούνιος 2011).

[4]               Δυο άλλες σχετικές δραστηριότητες που ανήκουν στον κύκλο της Foksal είναι η δράση του TadeuszKantor, Panoramic Sea Ηappening (1967), όπου γίνεται χρήση μέρους των αρχείων της γκαλερί και το κείμενο Documentation (1971), των WieslawBorowski και AndrzejTurowski,όπου εξετάζεται η συνθήκη της «τεκμηρίωσης τέχνης» (χρησιμοποιώ εδώ τον πολύ μεταγενέστερο όρο του Boris Groys): «Επιτελούμε μια τεράστιας κλίμακας ανταλλαγή ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΩΝ και αμέτρητων διασυνδεμένων συναλλαγών. (…) Χωρίς να το καταλάβουμε, η ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ έγινε ταυτόσημη με το μουσείο και τη συλλογή, υιοθετώντας τις μορφές και τους τρόπους τους.» (WieslawBorowski, AndrzejTurowski, “Documentation”, στο: October 38, σ. 60.)

[5]               Βλ. WieslawBorowski, AndrzejTurowski, “ΤheLivingArchives”, στο: October 38, σ. 61-62.

[6]               Πάνος Κούρος, Υιοθετώντας το αρχείο του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης, 2012. Αφορμή για το έργο υπήρξε η επίσκεψη στον αρχειακό χώρο του ΙΣΕΤ, όπου φυλάσσεται το αρχείο νεοελληνικής τέχνης, μετά από πρόσκληση της Ελπίδας Καραμπά. Η Ελπίδα Καραμπά επιμελείται τη σειρά Δικαίωμα Αρχείου στην οποία καλλιτέχνες καλούνται να μελετήσουν το αρχείο και στο τέλος της έρευνάς τους να παρουσιάσουν τα έργα, τα πρότζεκτ, το υλικό που προκύπτει από αυτήν, ανοίγοντας το αρχείο και την ιστορία σε νέες, εναλλακτικές θεωρήσεις και παράλληλα τροφοδοτώντας το με νέο υλικό.

[7]               Ο Wolfgang Ernst, μέσα από μια θεώρηση αρχαιολογίας των μέσων, χρησιμοποιεί τον όρο «κυριολεκτική ‘μεταφοροποίηση’ του αρχείου» για να χαρακτηρίσει την έμφαση στο χαρακτήρα μετάδοσης του αρχείου. Εδώ αναφέρομαι στην προϋπόθεση της μετάδοσης, στη μεταβατική εκείνη κατάσταση κατά την οποία το αρχείο απογυμνώνεται από τη χωρική υποστηρικτική/ ταξινομητική του δομή.



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


Pages

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 19 other followers


%d bloggers like this: