Μνημονικές διαδράσεις ως πρακτικές σύγχρονης τέχνης στην πόλη

Μνημονικές διαδράσεις ως πρακτικές σύγχρονης τέχνης στην πόλη

“Η μνήμη είναι ένα είδος αντι-μουσείου: δεν εντοπίζεται στο χώρο”
Michel de Certeau

Διαπιστώνει κανείς σήμερα, στο γύρισμα του αιώνα, ένα νέο ενδιαφέρον για τα ζητήματα της μνήμης σε κάθε πτυχή του πολιτισμού: στις καλλιτεχνικές πρακτικές και στην αρχιτεκτονική, στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, σε δημόσιες εκδηλώσεις και καθημερινές συμπεριφορές. Οι έννοιες της μνήμης, του αρχείου, των μνημείων και της διατήρησης των ιχνών του πολιτισμού βρίσκονται στο επίκεντρο των θεωρητικών και καλλιτεχνικών αναζητήσεων. Η νοσταλγία της μνήμης και η υπερχρήση των αρχείων, μουσείων και μνημείων σχετίζεται ασφαλώς με αυτό που ο Βιρίλιο έχει χαρακτηρίσει «μόλυνση του πραγματικού χρόνου»,1 αναφερόμενος στην αφόρητη εξάρτηση από το παρόν, στο συνεχώς οριζόντια επίκαιρο που επιφέρουν οι τηλε-τεχνολογίες και ο πολιτισμός της άμεσης επικοινωνίας. Η έννοια της «επινοημένης νοσταλγίας» εμφανίζεται σήμερα για να χαρακτηρίσει σύγχρονα φαινόμενα πολιτικής της μαζικής κατανάλωσης σε σχέση με τη διάρκεια και την ιστορία.2 Μορφές διαφήμισης επενδύουν το παρόν με δόσεις φανταστικών παρελθόντων, έτσι ώστε οι άνθρωποι να δημιουργούν εμπειρίες απώλειας, να νοσταλγούν πράγματα που ποτέ δεν έχασαν.

Στην βαραχύβιας μνήμης εποχή της πληροφορικής παραγωγής, η μνήμη μοιάζει να αναζωπυρώνει την ανάγκη για το αυθεντικό, το μοναδικό, το διατηρητέο. Σ’ αυτό στοχεύει η πολιτική της μνήμης από το κράτος-έθνος, που συνδέει την κατασκευή της τοπικότητας με την αναπαραγωγή εθνικά αρμόζουσας νοσταλγίας, επετείων και μνημείων. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, τα γεγονότα στην πρόσφατη διεθνή σκηνή, όπως η επανένωση της Γερμανίας, η ιστορία του Ολοκαυτώματος, η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης δημιούργησαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες μια πρωτοφανή κινητικότητα για τη δημιουργία ενός πλήθους νέων μουσείων και μνημείων ανά τον κόσμο. Πολλά από αυτά αποτελούν επίσημες πολιτικές μνήμης από το κράτος, υλοποιημένες μέσω αρχιτεκτονικών αναθέσεων. Ωστόσο, οι πιο ενδιαφέρουσες προτάσεις μνημείων προέρχονται από καλλιτέχνες που, αφομοιώνοντας την εννοιολογική και χωρική παράδοση των μεταπολεμικών κινημάτων τέχνης, επιχειρούν μια κριτική επανεξέταση των σχέσεων της μνήμης με τη μίμηση, την εξουσία, την ηθική. ( βλ. εδώ τα «αντιμνημεία» του Jochen Gerz και του Hans Haacke.)

Φθορά και νοσταλγία της μνήμης είναι φθορά και νοσταλγία των «μεγάλων αφηγήσεων» (Lyotard) που μπορούν να κινητοποιούν αυθόρμητα τη μνήμη. Η εξασθένηση των δεσμών συλλογικής μνήμης αναφέρεται στη δημόσια σφαίρα και στις αφηγήσεις εκείνες που άλλοτε ενεργοποιούσαν τις υλικές δομές της πλατείας, της εκκλησίας, κ.λπ. Οι παγκόσμιες πολιτισμικές διαδράσεις, τα δίκτυα επικοινωνίας, οι μετακινήσεις πληθυσμών δημιουργούν μια νέα έννοια κοινότητας, υβριδική και υπερεθνική. Η κατασκευή «νέων τοπικοτήτων», δηλαδή δομών συναισθήματος και μνήμης στα σημερινά πολύ-εθνοτικά, απο-εδαφικοποιημένα αστικά τοπία, απαιτούν νέα αισθητικά παραδείγματα συλλογικότητας και συμμετοχής. Μια από τις πιο ελπιδοφόρες μετατοπίσεις της σύγχρονης τέχνης είναι η επανάκτηση του δημόσιου χαρακτήρα, η δημιουργία συλλογικών μορφών φαντασίας που μπορούν να σκηνοθετούν δράσεις. Το ζήτημα του «εκδημοκρατισμού» της μνήμης τίθεται για πρώτη φορά από την τέχνη ως (αισθητική) διάδραση πολλαπλών εκδοχών του παρελθόντος από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και άτομα.3

Η μεγάλη ευρωπαϊκή παράδοση της δημόσιας μνημειακής τέχνης ταυτίστηκε με την ιδεολογική προβολή της επίσημης ιστορικής μνήμης, αναπαράγοντας μια διαχρονική και αναλλοίωτη εθνική ταυτότητα. Στη συνέχεια, η μοντέρνα αφηρημένη γλυπτική, όπως εξαπλώθηκε μετά τον πόλεμο στις δημόσιες πλατείες και τα αίθρια των αμερικανικών και ευρωπαϊκών πόλεων, επέβαλε τη ρητορική της ατομικής έκφρασης στο δημόσιο χώρο. Χρησιμοποίησε το χώρο της πόλης ως προέκταση του χώρου του μουσείου, δημιουργώντας μια δημόσια τέχνη αυτόνομων αντικειμένων, ερμητική, διακοσμητική, αποκλεισμένη από κοινωνικά και μνημονικά συμφραζόμενα. Με την εισβολή της τέχνης στο χώρο, το χρόνο και την τεχνολογία, κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, η πραγματική και πληροφοριακή πόλη έγινε το πεδίο ανάπτυξης μιας νέας παράδοσης κριτικών και αντι-μνημειακών έργων, με έμφαση στα κοινά μνημονικά και μυθοποιητικά υποστρώματα του αστικού τοπίου (Αlan Sonfist, Agnes Denes, Charles Simonds, κ.α.), στην κριτική αποδόμηση των ιδεολογικών μηχανισμών των θεσμών μνήμης σε σχέση με την τέχνη (Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Marcel Broodthaers, Μουσείο, Διαχειριστές συνείδησης του Hans Haacke, Daniel Buren, κ.α.), στη διερεύνηση της αισθητικής του αρχείου και της κοινωνικής μνήμης της φωτογραφίας (Bernd και Hilla Becher, Gerhard Richter) και στις κατασκευές μνήμης από τα μίντια (Muntadas).

Αποδεσμευμένη από τις αναθέσεις, σήμερα η δημόσια τέχνη είναι η τέχνη της ανταλλαγής, της συνάντησης, της συμμετοχής. Συνδέεται με τις νεότερες καλλιτεχνικές έρευνες των σημείων επαφής έργου και θεατή, όπως και με τη διευρυμένη σύλληψη της in situ τέχνης ως τέχνης των διανθρώπινων δράσεων.4
Οι τρόποι αισθητικής σημείωσης της ιστορίας, και κυρίως η κατασκευή νέας μνήμης παράγονται από έναν ενεργοποιημένο νοητικό χώρο που ανοίγεται προς τον άλλον. Μέσα στην πόλη, αλλά και στα αλληλεπιδρώντα πεδία της οικονομίας και των μίντια, οι καλλιτεχνικές δράσεις θέτουν νέα ερωτήματα γύρω από τις κοινωνικές και πολιτικές (κατά)χρήσεις της μνήμης την εποχή της παγκοσμιοποίησης, το ζήτημα της καλλιτεχνικής τεκμηρίωσης της πραγματικότητας5, τις συγκρούσεις προσωπικής και συλλογικής μνήμης, τη δυνατότητα της λήθης.

Μεταφορά χώρου για τη μνήμη δεν είναι το ιστορικό κτίσμα, αλλά το ερείπιο, ένα ασταθές, εφήμερο κολλάζ επάλληλων αισθητοποιήσιμων στιγμών˙ όχι το άγαλμα, αλλά το γκράφιτι με το άγαλμα. Η διαδικασία της ανάμνησης είναι αναδόμηση περιεχομένων, μνήμη της μνήμης. Δεν ανακαλούμε ποτέ αυτούσια κομμάτια παρελθόντος, αποθηκευμένα σε «δωμάτια» μνήμης, αλλά η ανάκληση είναι ήδη μια ανακατασκευή, μια δυναμική διαδικασία, που εξαρτάται από τις περιστάσεις του παρόντος.6 Δεν υπάρχει τόπος που να μπορεί να δέχεται τη μνήμη ως διάρκεια, ως σταθερό γεγονός. Γι’ αυτό η μνήμη δεν μπορεί να εμφανίζεται στην πόλη με μνημειακή μορφή. Ο εφήμερος χαρακτήρας του συμβάντος προσδίδει ξανά στο μνημονεύσιμο τη ρευστότητα και το παιχνίδι εναλλαγής μνήμης και λήθης, παρουσίας και απουσίας, προσωπικού και συλλογικού.

Καλλιτεχνικά συμβάντα και δράσεις στην πόλη κατασκευάζουν νέα συλλογική μνήμη, συσχετίζοντας αφηγήσεις (προσωπικές ή συλλογικές) και ασυνήθιστες εικόνες με το χώρο: αυτή η δομημένη σύνδεση αφήγησης και χώρου είναι ήδη μια μνημοτεχνική, ένας τρόπος επιτέλεσης της γνώσης διαμέσου της φαντασίας.7 Κενοί χώροι της πόλης, όπως για παράδειγμα τα εσωτερικά των Λουτρών Παράδεισος στη Θεσσαλονίκη, ή όπως μια μεσοτοιχία πολυκατοικίας στου Ψυρρή, μπορούν να λειτουργούν ως τόποι που δέχονται προσωπικές και δια-προσωπικές μνήμες, όχι για να τις «διατηρήσουν», αλλά για να τις ανακατασκευάσουν με συνεχείς ανθρώπινες διαδράσεις τοπικά και υπερτοπικά.8

Πάνω στο σβήσιμο των τόπων και συμβόλων της επίσημης μνήμης, η Sophie Calle υφαίνει ένα λεπτόπλοκο ιστό από μνημονικές ίνες του παρόντος, στις περιοχές γειτνίασης της προσωπικής και συλλογικής μνήμης. (Αναμνήσεις από το Ανατολικό Βερολίνο, 1996). Στους άδειους χώρους που έχουν προκύψει από την καθαίρεση των μνημείων και συμβόλων του κομμουνιστικού καθεστώτος, μετά την πτώση του τείχους, στο Βερολίνο, προσθέτει τις προσωπικές αφηγήσεις των περαστικών και περίοικων, γι’ αυτό που λείπει: το ίχνος της επίσημης μνήμης που έφυγε, γίνεται καταλύτης ενεργοποίησης μιας προσωπικής, ασταθούς ανάμνησης: αφηγηματική «αποκατάσταση», που κτίζοντας με λάθη, κενά, παρορμήσεις της στιγμής, φανερώνει τους απρόβλεπτους, φαντασιακούς τόπους της μνήμης.

Προβάλλοντας εικόνα και ήχο από προσωπικές εξομολογήσεις των γυναικών που υπήρξαν θύματα οικιακής βίας, πάνω στον ιστορικό πύργο του Δημαρχείου της Κρακοβίας, το 1996, ο Krzysztof Wodiczko «αφαιρεί» από τις όψεις των δημοσίων μνημείων την επίσημη ρητορική της μνήμης, δημιουργώντας νέες σημασίες, που θέτουν υπό ερώτηση τις σχέσεις μνήμης και πολιτικής, δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, και που στη συνέχεια επιζούν στη μνήμη των επισκεπτών («μνημονικές προβολές»). Στο έργο Alien Stαff (1992) συνεργάζεται με τους μετανάστες, τους ανθρώπους «χωρίς ιστορία», σχεδιάζοντας τo «μπαστούνι του ξένου», ένα μέσο δημιουργίας κοινωνικού χώρου επαφής στην πόλη, που εμπεριέχει ντοκουμέντα προσωπικής μνήμης (αντικείμενα, βίντεο, κ.α.), αφηγείται ιστορίες και που ο κάτοχός του περιφέρει στους δρόμους ως «ένα δεύτερο εαυτό». Σε πιο ανοιχτές, απρόβλεπτες διαπροσωπικές συναντήσεις ωθεί η φαινομενικά απλή, αλλά υποβλητική δράση του Gabriel Orozco στο Βερολίνο “Μέχρι να βρεις ακόμα ένα κίτρινο Schwalbe” (1995). Εδώ πάνω σε προσεκτικά επιλεγμένα σύμβολα εθνικής μνήμης (ημέρα επανένωσης της Γερμανίας, η Νέα Πινακοθήκη του Mies van der Rohe, το cult-σουβενίρ-μοτοποδήλατο) σκηνοθετείται ένα παιχνίδι «μνημοτεχνικών του περπατήματος», ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη φαντασία.

Οι αυθόρμητοι, ανώνυμοι χώροι προσκυνήματος είναι η αφορμή για τη δημιουργία των «βωμών», «περιπτέρων» και «μνημείων» του Thomas Hirschhorn, σπαρμένων σε πεζοδρόμια και δημόσια κτίρια, που βασίζονται στην μικρή διάρκεια και στην ευτελή μορφή για να ενεργοποιήσουν άμεσα τη μνήμη στο ζωντανό παρόν. Τη μνήμη, που όπως λέει, «δεν επιβάλλεται από τα πάνω, αλλά έρχεται από την καρδιά, και είναι καθαρή ενέργεια». Η ζωή φιλοσόφων, «που έχουν να πουν κάτι σήμερα», του Bataille, του Spinoza, του Deleuze και του Gramsci, στήνεται στο χώρο με χαρτόκουτα, σελοτέιπ και σακούλες σκουπιδιών. Είναι όμως ταυτόχρονα κοινωνικοί χώροι συνάντησης, χώροι μελέτης και σκέψης, με βιβλία, ντοκουμέντα και βιντεοκασέτες για το έργο τους. Η μνήμη δεν αφορά αναπαραστάσεις του παρελθόντος, αλλά νέες ενεργοποιήσεις της σκέψης.

Οι μνημονικές πρακτικές που ανέφερα συλλαμβάνουν τη μνήμη ως συσχέτιση και διάδραση στο παρόν, παρέχοντας δυνατότητες νέων αφηγήσεων. Είναι προσκλήσεις συμμετοχής για την ενεργή χρήση της μνήμης. Θεωρώντας το αρχείο χρηστική μνήμη, αφορμή συνεχιζόμενης έρευνας, κλείνω με μια πρόσφατη σπουδαστική εργασία,9 όπου ένας εννοιολογικός χειρισμός μετατρέπει την πόλη σε ζωντανό βιβλίο ανάγνωσης των άσημων ιστοριών που άλλοτε διαδραματίστηκαν στο σώμα της. Κείμενα ειδήσεων καθημερινής ζωής που έχουν περάσει στα ψιλά των τοπικών εφημερίδων σ’ ένα χρόνο που δεν προσδιορίζεται, (αλλά εικάζουμε ότι είναι η εποχή αμέσως μετά τον πόλεμο), μεταφέρονται από το αρχείο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης στο ακριβές σημείο της πόλης όπου συνέβησαν. Στη γραμμένη επικράτεια της πόλης, όπου τα κείμενα της διαφήμισης ανοίγουν ελεγχόμενους και προβλέψιμους κόσμους επιθυμίας και μνήμης, μικρές προσωπικές ιστορίες τυλίγουν κτίρια και δρόμους, «ενοχλούν» το παρόν, στοιχειώνουν τους τόπους, δηλαδή τους κάνουν κατοικήσιμους.

Τίτλοι Εικόνων

Thomas Hirschhorn, Μνημείο Σπινόζα, Άμστερνταμ, 1999.
Sophie Calle, Αναμνήσεις από το Ανατολικό Βερολίνο, 1996.
Gabriel Orozco, “Μέχρι να βρεις ακόμα ένα κίτρινο Schwalbe”, Βερολίνο, 1995.
Πάνος Κούρος, Θέατρα Λήθης του Μοντέρνου: Κατοικία της Αναβύσσου, Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης «Σταθμός Άλφα», 2003.
Θεοδώρα Αλεξανδρή, Οδολόγιο. Σπουδαστική εργασία, ακαδ. έτος 2003-04.
Krzysztof Wodiczko, Alien Stαff, 1992.

Σημειώσεις

1. Βλ. Virilio, Paul, Grey Ecology, Anywhere, New York: Rizzoli, 1992.
2. Βλ. Appadurai, Arjun, Modernity at large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1996. Για την πολιτική της νοσταλγίας σε σχέση με την κατανάλωση, βλ. και Jameson, F., Postmodernism and Consumer Society, στο H. Foster (Ed.) The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, Washington: Bay Press, 1983.
3. Βλ. Nauta, Lolle, The Democratization of Memory, στο Experiments with Truth: Transitional Justice and the Processes of Truth and Reconciliation, Cantz, 2001.
4. Βλ. και Bourriaud, Nicolas, Esthetique relationnelle, Les presses du reel, 2001.   Για την ανάπτυξη της έννοιας των διανθρώπινων δράσεων ως νέας ποιητικής αρχής, βλ. Dimos Dimitriou, Art after the networks communication media, http://www.idea.org.uk/cfront/workshop/dimos/art_after_the_networks.htm
5. Η τεκμηρίωση τέχνης, ως νέα ιστορική φάση της τέχνης, αναφέρεται σε ζωντανές διαδικασίες ζωής, σε βιο-πολιτικές δομές τέχνης, ενώ το αντικείμενο-έργο τέχνης δεν είναι παρά μη-τέχνη, απλή τεκμηρίωση της ζωντανής τέχνης. Βλ. Groys, Boris, Art in the Age of Biopolitics, from artwork to art documentation, Documenta 11 Catalogue, Cantz, 2002, σ. 108-114.
6. Bλ. και Halbwachs, Maurice, The social Frameworks of Memory, στο Coser, L. (επιμ.), Maurice Halbwachs: On Collective Memory, Chicago:University of Chicago Press, 1992.
7. Για την καλλιτεχνική δράση ως μνημοτεχνική, βλ. Κούρος, Πάνος, Μνημηδέν: πολύ-τοπικές, διαδραστικές επιτελέσεις μνημονικών περιεχομένων,  Αρχιτέκτονες, τ. 37, Ιαν.-Φεβ. 2003, σ. 72-74 και Κούρος, Πάνος, Τέχνη και αρχιτεκτονική στην εκπαίδευση: Εικαστικές δράσεις στην πόλη, Αρχιτέκτονες, τ. 35, Σεπ.-Οκτ. 2002, σ. 73-76. Για τη συζήτηση των δράσεων της ομάδας Αστικό Κενό σε σχέση με τη μνημοτεχνική, βλ. Γιαννίση, Φοίβη, Αστικό Κενό – Σώμα – Μνήμη και Πολιτική (υπό δημοσίευση)
8. Πρόκειται για τα έργα του γράφοντος Μνημηδέν (www.mnemeden.org) παρουσιαμένο στη Μπιενάλε Τέχνης Νέων Μέσων, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Μέριδα, Μεξικό, 2003 και RRF Festival, “Remembering – Repressing – Forgetting”, Κολωνία, 2003 και Θέατρα Λήθης του Μοντέρνου: Κατοικία της Αναβύσσου στην έκθεση Suburbia: Οι αχανείς εκτάσεις των αθηναϊκών προαστείων, Αθηναϊκό Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης «Σταθμός Άλφα» Νοέμβριος 2002 – Μάρτιος 2003. Βλ. και Κούρος, Πάνος, Θέατρα λήθης του μοντέρνου, ανακοίνωση στο Συνέδριο του DoCoMoMo, Βόλος, 23-24 Μαίου 2003.
9. Θεοδώρα Αλεξανδρή, Οδολόγιο. Η εργασία έγινε στα πλαίσια του κατ’ επιλογήν μαθήματος του 7ου εξαμήνου «Τέχνη του Αρχείου», ακαδ. έτος 2003-04, Τμήμα Αρχιτεκτόνων, Πανεπιστήμιο Πατρών. Το μάθημα διερευνά πώς «θεσμικές» δραστηριότητες μνήμης, όπως το αρχείο, η συλλογή, η έκθεση, μπορούν να μετατραπούν σε καλλιτεχνικές μεθόδους κριτικής διερεύνησης της πραγματικότητας, και πώς μπορούμε να δούμε σ’ αυτές, την εμπλοκή της αρχιτεκτονικής, ως δομής και χωρικής μεταφοράς.




Pages

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 19 other followers


%d bloggers like this: