Πράξεις συνεκφώνησης: συνέντευξη

Θανάσης Δρίτσας: Ο τίτλος του εξαιρετικά ενδιαφέροντος βιβλίου σου στις εκδόσεις Futura είναι «Πράξεις συνεκφώνησης», θα ήθελα να εξηγήσεις τι σημαίνει η έννοια «συνεκφώνηση» και τι θέση κατέχει ο όρος συνεκφώνηση στο μέχρι σήμερα έργο σου. Επίσης να μας πείς δυο λόγια για το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού που περιέχει κείμενα για την αρχιτεκτονική της τέχνης. Θα ήθελα επίσης να μου περιγράψεις με λίγα λόγια το πολύ ιδιαίτερο, υβριδικό θα έλεγα, αντικείμενο της επιστημονικής-καλλιτεχνικής σου εργασίας, τι ακριβώς θα έλεγες ότι κάνεις σε ένα μέσο αναγνώστη.

Πάνος Κούρος: Με τον όρο πράξεις συνεκφώνησης χαρακτηρίζω ορισμένες καλλιτεχνικές πρακτικές που ακολούθησα τα τελευταία χρόνια. Κατ΄αρχήν το έργο μου δεν είναι αναπαραστατικό, αλλά παίρνει τη μορφή παρεμβάσεων σε περιοχές της πόλης ή σε χώρους πολιτισμικών θεσμών, εμπλέκοντας στη δημιουργία του ομάδες ανθρώπων. Πρόκειται για δράσεις ή διαδικασίες που αναπτύσσονται σε ιδιαίτερες περιστάσεις σε πόλεις όπως η Αθήνα, η Πάτρα, η Κωνσταντινούπολη, το Βερολίνο, η Βοστώνη, κ.α. και βασίζονται σε καθημερινές ρουτίνες όπως η οδοιπορία και η αρχειοθέτηση, η συλλογή και η συνομιλία. Μοιάζουν με τις εργασίες πεδίου που κάνει ένας αρχαιολόγος ή ανθρωπολόγος. Συνεκφώνηση είναι μια ιδιαίτερη συνθήκη διαλόγου, χωρίς την υποχρέωση της απάντησης, π.χ. παράλληλοι μονόλογοι που ακούγονται ταυτόχρονα ή ανακυκλήσεις και συνδυασμοί λόγων, όπως όταν στη λογική των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί κανείς να συνεχίσει ή να τροποποιήσει τους λόγους ή τα έργα κάποιου. Με ενδιαφέρει μια κρίσιμη περίσταση, οι συνθήκες, ο χώρος μέσα στον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί μια τέτοια συνεκφώνηση καθώς και η ίδια η διαδικασία της. Η σκηνοθεσία των πολλαπλών αυτών φωνών ενεργοποιούν έναν τόπο, του προσδίδουν νέες σημασίες. Tέτοιοι τόποι μπορούν να είναι ένας αρχαιολογικός χώρος, όπως το Χαμάμ-Μπέη στη Θεσσαλονίκη, μια περιοχή υπό εξευγενισμό, όπως το Μεταξουργείο ή το Elephant & Castle στο Λονδίνο, το εργασιακό περιβάλλον μιας μεγάλης διοργάνωσης τέχνης, όπως η Μπιενάλε.  Στο βιβλίο μιλώ για ορισμένες έννοιες και πρακτικές που με έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα στα έργα μου και συνδέονται με τους προβληματισμούς και τις τάσεις της σύγχρονης τέχνης την τελευταία δεκαετία. Αναφέρονται στον κοινωνικό και πολιτικό ρόλο της τέχνης σε ένα διευρυμένο πεδίο τέχνης-αρχιτεκτονικής και συγκεκριμένα στη διαλογική αισθητική, την αισθητική της συμμετοχής και της συλλογικής δημιουργίας, την κατασκευή της μνήμης στα πολυεθνοτικά τοπία της πόλης, την αισθητική των ερειπίων και των αρχείων, την αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων θέσμισης και επικοινωνίας της τέχνης, την ενσωμάτωση της εκπαίδευσης στην τέχνη.

Θανάσης Δρίτσας: Πως έφτασες στο χώρο της αρχιτεκτονικής όντας εικαστικός και θεωρητικός της τέχνης, υπήρξε κάποια αφορμή για αυτή σου την επιλογή?

Πάνος Κούρος: Με ενδιέφερε αρκετά νωρίς η υιοθέτηση της αρχιτεκτονικής και της χωρικής διάστασης από τους καλλιτέχνες ως μέσο κριτικής της αρχιτεκτονικής (π.χ. Matta Clark) αλλά και κριτικής της τέχνης (καθώς παρείχε δυνατότητες να λειτουργήσει η τέχνη με μεγαλύτερη εμβέλεια εκτός των θεσμικών χώρων, όπως τα μουσεία ή οι γκαλερί). Ήταν καθοριστικό για το έργο μου ότι βρέθηκα στην αρχή της εικαστικής μου διαδρομής στο Κέντρο Εικαστικών Ερευνών του ΜΙΤ, ένα από τα πιο πρωτοπόρα διεθνώς ερευνητικά εικαστικά κέντρα, όπου η χωρική και αρχιτεκτονική κατεύθυνση, η διεπιστημονική και διακαλλιτεχνική συνεργασία, η χρήση της τεχνολογίας υπήρξαν ριζοσπαστικά μέσα για να αποκτήσει ξανά η τέχνη έναν ισχυρό δημόσιο και πολιτικό ρόλο και να επιδράσει στο αστικό περιβάλλον, με μια διαφορετική λογική από εκείνη της αρχιτεκτονικής. Πολλές από τις ιδέες αυτές είναι εξαιρετικά επίκαιρες σήμερα.

Θανάσης Δρίτσας: Πως προσεγγίζεις μέσα από το έργο σου τον δημόσιο χώρο όσον αφορά την τέχνη που εκτίθεται σε δημόσιο χώρο και ποιά θέση κατέχει ο όρος «δημόσια σφαίρα» στο έργο σου?

Πάνος Κούρος: Η τέχνη βλέπουμε σήμερα ότι εισβάλλει στην πόλη ως συμβολικό κεφάλαιο real estate, συνδέεται με φαινόμενα εξευγενισμού περιοχών και αστικών αναπλάσεων, προκαλώντας έντονους κοινωνικούς αποκλεισμούς, περιφρουρούμενες κοινότητες, απόλυτα ελεγχόμενους δημόσιους χώρους. Υπάρχει λοιπόν ήδη μια εμπλοκή της τέχνης στην πολιτική και στο δημόσιο χώρο, ακόμα και αν αυτό διαφεύγει της προσοχής των καλλιτεχνών που συμμετέχουν σε εκθέσεις σε υποβαθμισμένες περιοχές του κέντρου. Δεν χρησιμοποιώ τον δημόσιο χώρο ως χώρο έκθεσης ή έκφρασης. Το έργο μου είναι η ίδια η δυνατότητα αυτού που ονομάζουμε δημόσια σφαίρα – που σημαίνει μια εμπειρία αντιπαράθεσης – με την οργάνωση διαφορετικών σεναρίων συνεκφώνησης σε κοινωνικά ή πολιτικά κρίσιμους χώρους.

Θανάσης Δρίτσας: Η έννοια της δημόσιας τέχνης ως συλλογικού ονείρου που να υπηρετεί κοινωνικές λειτουργίες έχει στο παρελθόν παράγει τέχνη της οποίας η αισθητική έχει υποβαθμισθεί στη προσπάθεια να υπηρετήσει το μέτριο (βλ. αρκετά δείγματα της τέχνης του υπαρκτού σοσιαλισμού της σταλινικής περιόδου). Μήπως καραδοκεί ένας κίνδυνος να υποβαθμισθεί η καθαρή καλλιτεχνική αξία αν τεθεί στη διάθεση σκοπιμοτήτων που υπηρετούν εξω-καλλιτεχνικές ανάγκες?

Πάνος Κούρος: Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η τέχνη κινδυνεύει από τις κάθε λογής εξουσίες. Αυτό συμβαίνει επειδή η τέχνη έχει μια ισχυρή πολιτική διάσταση. Η αισθητική ήδη από την εποχή του Σίλερ και του Κάντ ενσωματώνει μια ηθική και ουτοπική διάσταση που συνδέεται με το κοινωνικό. Ωστόσο, στη σημερινή συνθήκη του σημειοκαπιταλισμού και της «δημιουργικής εργασίας», η εξουσία δεν ελέγχει πια υπαγορεύοντας τα θέματα της τέχνης, ασκώντας λογοκρισία, κ.λπ., αλλά αντίθετα, υιοθετεί κάθε ανατρεπτική και επικίνδυνη ιδέα τέχνης, μετατρέποντάς την σε έκθεση, θέαμα, «αισθητική». Ο μεγαλύτερος λοιπόν κίνδυνος είναι η εξουδετέρωση της αιχμής της τέχνης, όταν λειτουργεί μέσα στα όρια της αισθητικής καθαρότητας που θέτουν η παγκοσμιοποιημένη αγορά της τέχνης, η «ιστορία της τέχνης», τα μίντια, κ.α. Γι’ αυτό και οι πιο ενδιαφέρουσες σήμερα μορφές τέχνης βασίζονται σε αντι-αισθητικές στρατηγικές ή τροποποιούν την αισθητική, καθώς έρχονται σε επαφή με «εξω-καλλιτεχνικούς», αναδυόμενους κοινωνικούς χώρους αντίστασης, επινοούν νέα πλαίσια επαφής με το κοινό και τις κοινότητες, νέους τρόπους και μικρο-θεσμούς οργάνωσης, συνεργασίας, παρέμβασης.

Θανάσης Δρίτσας: Τελικά το αντικείμενο της επιστημονικής-καλλιτεχνικής σου εργασίας σου συνιστά ή όχι πολιτικό ακτιβισμό?

Πάνος Κούρος: Σήμερα ανάμεσα στον κοινωνικό ακτιβισμό και την τέχνη αναπτύσσεται ένα μεγάλο εύρος από πρακτικές με πολύ διαφορετικά κίνητρα, μέσα και επίδραση. Παρατηρούμε το παράδοξο μιας ακτιβιστικής τέχνης που γίνεται ορατή και καταναλώνεται εντός των μουσείων, αλλά και νέες ευφάνταστες πρακτικές και παρεμβάσεις από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και καλλιτέχνες, που συνειδητά αποφεύγουν να χρησιμοποιούν το λόγο ή τα κανάλια της τέχνης. Ο τρόπος της δικής μου εργασίας αφορά ιδιότυπες παρεμβάσεις που εμπλέκουν τους συμμετέχοντες ή το κοινό σε μια πολιτική συνθήκη στην πόλη, η έμφαση δεν είναι στο αποτέλεσμα, αλλά στην ίδια τη διαδικασία, π.χ. σε μια αρχειοθέτηση, η οποία είναι ανοιχτή και επιτελεστική. Άλλα έργα αφορούν τη συμμετοχή σε καλλιτεχνικούς θεσμούς π.χ. στη Μπιενάλε Κωνσταντινούπολης ή στη Μπιενάλε της Αθήνας, όχι όμως με έργο προς έκθεση: εκλαμβάνουν το ίδιο το εργασιακό, γραφειοκρατικό ή άλλο πλαίσιό της έκθεσης ως χώρο παρέμβασης, διαπραγμάτευσης, κ.λπ.

Θανάσης Δρίτσας: Τι είναι ακριβώς το πληθυντικό πρόσωπο Γρηγόριος Φαρμάκης?

Πάνος Κούρος: Η δράση εικαστικών ομάδων και συλλογικοτήτων είναι μεγάλο μέρος της διεθνούς σκηνής της σύγχρονης τέχνης, ωστόσο η συνεργασία και η συλλογική δημιουργία είναι μορφές προς διερεύνηση, καθώς συνδέονται στον κόσμο της εργασίας (της τέχνης) με δομές εξουσίας, ανταγωνισμού, επισφάλειας, κ.α. Ο Γρηγόριος Φαρμάκης είναι ένα υπαρκτό πληθυντικό πρόσωπο που αναδεικνύει με τη δράση του παρόμοια ζητήματα και του οποίου η ταυτότητα συγκροτείται από τις ενέργειες των προσώπων που αναλαμβάνουν να συμμετέχουν σε ένα ανοιχτό πλαίσιο εργασιών πεδίου. Ορισμένοι κανονισμοί καθορίζουν τις συνθήκες δράσης, τα όρια ελευθερίας ή ανευθυνότητας του προσώπου. Περισσότερα μπορεί κανείς να δει στο: http://gregorios-pharmakis.pbworks.com

Θανάσης Δρίτσας:  Ποιές είναι οι δραστηριότητες της ομάδας αστικής παρέμβασης «Αστικό Κενό»?

Πάνος Κούρος: Το «Αστικό Κενό» είναι η πρώτη και η σημαντικότερη ως προς την επίδρασή της, καλλιτεχνική ομάδα συλλογικής δράσης για το χώρο και τα δικαιώματα στην πόλη. Από το 1998 έως το 2006 πραγματοποίησε 13 δράσεις σε κρίσιμους, πολλές φορές αδιαμόρφωτους ή διφορούμενους χώρους της Αθήνας και άλλων πόλεων, όπως στην Ακαδημία Πλάτωνος, στην κοίτη του Κηφισού, στο νησί του Πατρόκλου, στις εργατικές πολυκατοικίες της Αλεξάνδρας, στο λιμάνι της Πάτρας, κ.α., προκαλώντας την ενεργή συμμετοχή των πολιτών. Μπορεί κανείς να διαβάσει περισσότερα στο βιβλίο Αστικό Κενό(εκδόσεις Futura).

Θανάσης Δρίτσας: Πως οι δραστηριότητες σου και το επιστημονικό σου έργο θεωρείς ότι θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν και να αποβούν χρήσιμα την περίοδο αυτή της μεγάλης κοινωνικής και οικονομικής κρίσης της χώρας μας;

Πάνος Κούρος: Οι συνθήκες κρίσης σήμερα μοιάζει να ευνοούν την ανάπτυξη νέων μοντέλων συνεργασίας ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές όπως η τέχνη, η αρχιτεκτονική, οι κοινωνικές επιστήμες, που μπορούν να εφαρμόσουν λύσεις σε πρακτικό και συμβολικό επίπεδο, σε σχέση με τα επείγοντα προβλήματα των συνθηκών διαβίωσης στην πόλη (ανισότητα, αποκλεισμοί, βία, ρατσισμός, κ.α.). Έχει γίνει σημαντική δουλειά γύρω από τη δημόσια τέχνη στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών, με εργαστήρια, δημοσιεύσεις, συλλογικά και ατομικά έργα που συνδέουν την εκπαίδευση με την πόλη, και πιστεύω ότι η γνώση αυτή μεμονωμένα θα αξιοποιηθεί. Για να αποκτήσει όμως κάποια κρίσιμη μάζα και δυναμική χρειάζεται να διασταυρωθούν πολλές ανάλογες κατευθύνσεις εκπαίδευσης, έρευνας, παραγωγής, να λειτουργούν οι θεσμοί, να υποστηριχθούν οι ανεξάρτητοι χώροι πολιτισμού, όπως π.χ. το Θέατρο Εμπρός, κ.α.

Θανάσης Δρίτσας: Τελικά αρχιτέκτονας ή εικαστικός θεωρείς ότι είναι η ταυτότητα σου ή ένα υβρίδιο μεταξύ των δύο? Πόσο χρήσιμη μπορεί να αποβεί η εικαστική παιδεία σε έναν αρχιτέκτονα και πόσο σημαντική η αρχιτεκτονική παιδεία σε έναν εικαστικό;

Πάνος Κούρος: Δουλεύω με την αρχιτεκτονική ως εικαστικός. Η τέχνη θα αλλάξει ακόμα περισσότερο καθώς θα δρα μέσα στους χώρους ζωής των ανθρώπων με έναν σύνθετο συμβολικό και χρηστικό τρόπο. Και η αρχιτεκτονική ήδη παρασύρεται από τις παρεμβατικές δράσεις της τέχνης για να διευρύνει το πεδίο της πέρα από την οικοδόμηση κτιρίων. Έχουμε ήδη αρκετά παραδείγματα ενδιάμεσων πρακτικών τέχνης-αρχιτεκτονικής που σχεδιάζουν προγράμματα δράσεων στο δημόσιο αστικό χώρο, διερευνούν τις πολιτικές του χώρου σε περιοχές συγκρούσεων ή συνεισφέρουν λύσεις, εν είδει «αστικού βελονισμού» σε ζωτικές ανάγκες κοινοτήτων σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη. Οι σχολές αρχιτεκτονικής και οι σχολές καλών τεχνών πιστεύω ότι πρέπει να αλλάξουν ριζικά τα προγράμματά τους ώστε να μπορούν να προσφέρουν στη διερεύνηση των νέων περιοχών που φέρνουν οι υβριδικές αυτές πρακτικές «κοινωνικής αισθητικής». Σε ευχαριστώ για τις πολύ ενδιαφέρουσες ερωτήσεις και ελπίζω να συνεχίσουμε αυτόν τον πολύ ενδιαφέροντα διάλογο.

 

[Σύνδεσμος της συνέντευξης]

 

 



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


Pages

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 19 other followers


%d bloggers like this: