Η πυρπόληση της κιβωτού

Το εργαστηριακό μάθημα κατεύθυνσης αυτού του εξαμήνου στο πλαίσιο του Εργαστηρίου Εικαστικών Τεχνών, στο Τμήμα Aρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών ονομάζεται «Αρχειοθετώ την πόλη». Είναι ένα μάθημα όπου αναπτύσσονται εργασίες παρέμβασης στο δημόσιο χώρο με μια εστίαση στις έννοιες του αρχείου και του συλλέγειν. Ίσως ξέρετε ότι σήμερα ένα ενδιαφέρον της σύγχρονης τέχνης είναι η επανερμηνεία της πραγματικότητας, η παρέκκλιση από τις ερμηνείες (ή αφηγήσεις) που μας παρουσιάζονται ως δεδομένες. Η καταγραφή της πραγματικότητας, η τεκμηρίωσή της είναι πάντα μια ερμηνεία. Η αρχειοθέτηση, ο τρόπος οργάνωσης των ιχνών μιας δραστηριότητας, όχι μόνο καταγράφει, αλλά και παράγει τη δραστηριότητα. Η οργάνωση της πληροφορίας, τα αρχεία για παράδειγμα, είναι ένας από τους πιο ισχυρούς τρόπους κοινωνικού ελέγχου. Οι καλλιτέχνες σήμερα επιχειρούν να παρέμβουν στους τρόπους οργάνωσης των αρχείων, στην κατάρτισή τους, στην ερμηνεία τους, δημιουργούν νέες δυνατότητες συμμετοχής στο γράψιμο και στη δημοσιοποίησή τους.

1. H κιβωτός, το πλοίο-αποθήκη που κατασκευάζει ο Νώε, συλλέγει και διασώζει όλα τα ζωντανά πράγματα. H κιβωτός είναι ίσως η πρώτη αρχειακή αρχιτεκτονική και ο Νώε ο πρώτος καθολικός συλλέκτης. (Η αρχιτεκτονική της κιβωτού ανάγεται σ’ ένα σχέδιο χωροθέτησης που οργανώνει τη συλλογή)

2. Η καθολική αυτή συλλογή οργανώνεται με βάση ένα ουτοπικό σχέδιο διάσωσης του κόσμου . Υπ αυτή την έννοια το πλοίο-αποθήκη-κιβωτός είναι μια ουτοπία. (Μπορούμε να διακρίνουμε 4 στοιχεία της ουτοπίας: η νέα ζωή, η εκλεκτή κοινότητα, η κλειστή χωρική μορφή, το ταξίδι). Γνωρίζουμε ότι το νησί είναι το κατ’ εξοχήν χωρικό σχήμα της ουτοπίας, καθώς αποσυνδέεται από τους δρόμους της στεριάς, από την ιστορία. Κάθε συλλογή/αρχείο βασίζεται σ’ ένα σχέδιο διάσωσης ή διατήρησης, είναι μια αντίσταση στην καταστροφική επίδραση του χρόνου, στην ερείπωση.

3. Το πλοίο-κιβωτός απλώς πλέει και ανυψώνεται στις έκτακτες συνθήκες του κατακλυσμού. Δεν χρειάζεται πλοίαρχο ούτε μηχανή. Κινείται κατά τον κατακόρυφο άξονα της χριστιανικής δομής του κόσμου. Ένα άλλο πλοίο-αποθήκη που επίσης δεν ταξιδεύει, είναι το πλοίο των τρελών, μια μεσαιωνική αλληγορία, γνωστή από τον πίνακα του Ιερώνυμου Μπος. Έχοντας πλήρωμα εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από την κοινωνία, είναι ακυβέρνητο, πλέει έρμαιο, τυχαία, χωρίς κατεύθυνση, χωρίς σκοπό, και χωρίς να μπορεί να πλησιάσει σε λιμάνι. Δεν υπάρχει κανένα σχέδιο σωτηρίας, είναι μια δυστοπία.

4. Ο Θεός σφραγίζει την πόρτα της κιβωτού. Η κιβωτός είναι ερμητική.

5. Η κιβωτός-συλλογή του Νώε:
– έχει τη μεγαλύτερη δυνατή πληρότητα
(έχει τον ελάχιστο και πλήρη αριθμό στοιχείων για έναν αυτόνομο κόσμο) (αλλά και κάθε συλλογή τείνει στην ολοκλήρωσή της)
– είναι ερμητική: δεν παρεισδύει κάτι ξένο.
– υπάρχει το σχέδιο μιας διάσωσης (μια συλλογή ούτως ή άλλως συλλέγει αυτό που τείνει να καταστραφεί)
– υπάρχει ένα ταξινομικό σχέδιο και κάθε πράγμα ονομάζεται ακριβώς (αλλιώς δεν μπορεί να ταξινομηθεί)

6. Όλες οι ουτοπίες είναι καταθλιπτικές διότι δεν αφήνουν θέση στο τυχαίο, στη διαφορά, στα «ποικίλα». Τα πάντα έχουν τακτοποιηθεί και κυριαρχεί η τάξη. Πίσω από κάθε ουτοπία, υπάρχει πάντα ένα μεγάλο ταξινομικό σχέδιο: μια θέση για κάθε πράγμα και κάθε πράγμα στη θέση του. (Ζώρζ Περέκ)

7. Περισσότερο από μια συλλογή, ένα αρχείο, παραπέμπει κατ’ ευθείαν σε μια θέσμιση, σ’ ένα θεσμό, το αρχείο είναι ένα οργανωμένο σώμα τεκμηριώσεων που παράγεται από έναν θεσμό.

8. Υπάρχει ένας χώρος όπου εγκαθίσταται ένα αρχείο. Ο χώρος όπου διαμένουν τα αρχεία, μας λέει ο Derrida, σημειώνει ένα πέρασμα από το ιδιωτικό στο δημόσιο. Έχουμε ιδιωτικές συλλογές, αλλά δημόσια αρχεία. Ενώ τα βλέπουμε, συνήθως δεν έχουμε τη δυνατότητα να παρέμβουμε στα δημόσια αρχεία.

9. Τόπος και νόμος συνδέονται με το αρχείο. μιλάμε για μια τοπο-νομολογία του αρχείου. Το αρχείο αναφέρεται στην «αρχή σύμφωνα με το νόμο, εκεί όπου άνθρωποι και θεοί διατάσσουν, εκεί όπου ασκείται η αυθεντία, η κοινωνική τάξη, στον τόπο όπου μετά τη θέσμισή του δόθηκε η τάξη – νομολογική αρχή». «Οι άρχοντες είναι οι φύλακες του αρχείου, δεν φυλάσσουν όμως μόνο τα αρχεία, κατέχουν την αυθεντία να τα ερμηνεύουν». Υποθηκευμένα σ’ αυτούς τους άρχοντες, αυτά τα τεκμήρια εκφέρουν το νόμο: ανακαλούν το νόμο και εγκαλούν στο νόμο. Για να διατηρηθούν έτσι υπό τη δικαιοδοσία αυτής της εκφοράς του νόμου, χρειαζόταν ένας φύλακας και μαζί ένας εντοπισμός.

10. Η κιβωτός βασίζεται στο Νόμο. Ο νόμος έχει μια οντολογική σημασία. Ο νόμος ονομάζει και ονομάζοντας καθορίζει τη σφαίρα του υπαρκτού, το εύρος αυτού που υπάρχει, μια οντολογική σφαίρα. Για τη σχέση νόμου και ονομασίας ας δανειστώ ένα παράδειγμα του Badiou. Aς υποθέσουμε, γράφει, ότι έχουμε ένα πιάτο με λαχταριστά φρούτα, μήλα, αχλάδια, φράουλες, δαμάσκηνα, κ.λπ. αλλά κάποια μέρα βρίσκουμε το πιάτο αλλαγμένο: παρεισδύουν μέσα νεκρά βατράχια, κομμάτια λάσπης, αγκάθια. Μπορούμε να ονομάσουμε τα μέρη με ένα όνομα; π.χ. οι φράουλες είναι ένα σαφές όνομα για όλες τις φράουλες. Ο νόμος, γράφει, είναι μια απόφαση να γίνουν αποδεκτά ως πραγματικά υπαρκτά μόνο τα μέρη που έχουν ένα σαφές όνομα. Αυτό που δεν έχει όνομα, δεν υπάρχει πραγματικά, π.χ. το σύνολο: μήλα, φράουλες, νεκρά βατράχια, κομμάτια λάσπης και αγκάθια. Και συνεχίζει ο Badiou, λέγοντας ότι η επιθυμία είναι πάντα επιθυμία εκείνου που είναι πέρα από την κανονικότητα που αποδέχεται ο νόμος. Η επιθυμία είναι επιθυμία για ένα τέρας. Γιατί, η επιθυμία είναι η επιβεβαίωση της καθαρής μοναδικότητας πέρα από την κανονικότητα.

11. Η επιθυμία είναι επιθυμία του τέρατος, του πράγματος χωρίς όνομα που παρεισδύει στη συλλογή. Η εκκεντρική συλλογή είναι μια άνομη συλλογή.

12. Ας μεταφερθούμε τώρα πάλι στην έρημο, στην Άνω Αίγυπτο, όπου το 1945 βρίσκεται τυχαία από έναν χωρικό ένα κιβώτιο με βιβλία, (είναι ένα κόκκινο πήλινο δοχείο ενός μέτρου ύψους), μια συλλογή από περίεργα βιβλία που θάφτηκαν γύρω στο 400 μ.Χ. Τα βιβλία περιείχαν 52 κείμενα, σχεδόν όλα άγνωστα μέχρι τότε, μυστικά και αποκαλυπτικά κείμενα, γνωστικά ευαγγέλια της ίδιας περιόδου με την Καινή Διαθήκη, ετερόκλητα ως προς το πότε, που και από ποιον γράφτηκαν, σε μεταφράσεις – πολλές φορές κακές – από τα ελληνικά στα κοπτικά και προφανώς αρκετά φθαρμένα. Η συλλογή φέρνει στο φως τα κείμενα των γνωστικών. Τα κείμενα παρουσιάζουν μια πολλαπλότητα θέσεων, πηγών. Αυτό που τα κάνει να ανήκουν στη συλλογή, δεν είναι τόσο το αυθεντικό τους νόημα, όσο τα μυστικά νοήματα που αποδίδονται σε αυτά από τους συλλέκτες, ακόμα και ερήμην των συγγραφέων.
Μέχρι την εύρεση της συλλογής, για τους γνωστικούς γνωρίζαμε κυρίως από τα βιβλία των διωκτών τους, από τους χριστιανούς συγγραφείς. Ένας τέτοιος συγγραφέας είναι ο Αγ. Επιφάνης, Επίσκοπος Κύπρου που έγραψε το 375 το βιβλίο με τον τίτλο «Αρτοθήκη» ή «κιβώτιο φαρμάκων κατά των αιρέσεων». Ο Επιφάνης χρησιμοποιεί τη μεταφορά του κιβώτιου και του φαρμάκου, προσφέροντας μια συλλογή-αντίδοτο κατά των ιδεών των αιρετικών. Ένα από τα κείμενα της συλλογής ονομάζεται Υπόστασις των Αρχόντων, δηλ. «η πραγματικότητα των αρχόντων που εξουσιάζουν», μια ζοφερή πραγματικότητα για τους γνωστικούς, των οποίων η διδασκαλία και η ζωή βασίζονταν σε εμπειρικές, εκκεντρικές και αντι-ιεραρχικές συσσωρεύσεις προσωπικών αποκαλύψεων.
Μια ισχυρή θεολογική και οργανωτική δομή, οι θεσμοί της χριστιανικής εκκλησίας διαφύλαξαν το αρχείο της ορθοδοξίας (είναι αυτό που έγραψε την ιστορία), αποκλείοντας όλες τις άλλες ερμηνείες της Διαθήκης ως αιρετικές. Καμία εξουσία δεν μπορεί να εδραιωθεί χωρίς τον έλεγχο του αρχείου.

13. Στην Υπόσταση των Αρχόντων έχουμε μια ερμηνεία του βιβλίου της Γενέσεως, όπου ο κόσμος είναι δημιούργημα ενός πλαστού και όχι του αληθινού θεού. Μια γυναίκα, η Νορέα είναι αυτή που οδηγεί τους γνωστικούς. Στη γνωστική παράδοση, ο θεός είναι άντρας και γυναίκα μαζί.
Οι εξουσιαστές αποφασίζουν τον κατακλυσμό, και αναθέτουν στο Νώε να κατασκευάσει την Κιβωτό. Η Νορέα ή Orea, η οποία δεν εμφανίζεται μ’ ένα σταθερό όνομα (Norea, Orea, Noraia, Oraia, Horaia, Nora, Noria, Nuraita, Nhuraita) ούτε με μια σταθερή ταυτότητα (άλλοτε είναι η γυναίκα του Νώε, η κόρη του Αδάμ, η αδελφή-γυναίκα του Σεθ, η Naamah της εβραϊκής παράδοσης) επιχειρεί να ανέβει στην Κιβωτό, αλλά ο Νώε δεν την αφήνει. Εκείνη τότε, μας λέει το κείμενο, φύσηξε πάνω στην Κιβωτό και την κατέκαψε.
Στους γνωστικούς η διάσωση του κόσμου διασφαλίζεται με την πυρπόληση του οίκου του αρχείου. Εκείνη που καταστρέφει διασώζοντας είναι ένα πρόσωπο που περιγράφεται με πολλαπλούς και αντιφατικούς τρόπους στα κείμενα. π.χ. στο κειμενο Κεραυνός: τέλειος νους, που είναι αδύνατο να ταξινομηθεί σε σχέση με την ελληνική, χριστιανική ή εβραϊκή παράδοση, μια θηλυκή μορφή συλλέγει το πρόσωπό της με μια σειρά αυτό-προσδιορισμών: είμαι η σιωπή που είναι ακατανόητη
και η ιδέα που η ανάμνησή της είναι συχνή
είμαι η φωνή της οποίας ο ήχος είναι πολλαπλός
και η λέξη της οποίας η εμφάνιση είναι πολλαπλή.
είμαι η προφορά του ονόματός μου.

14. Επιχείρησα να συνδέσω το χωρικό μοντέλο της κιβωτού με τη διάσωση, με τη σαφή ονομασία και την καλή ταξινόμηση, με το νόμο και την πατριαρχική εξουσία. Ιδού μερικά ερωτήματα σήμερα, σε μια εποχή που βασίζεται κατ’ εξοχήν στην παραγωγή ιχνών και διακατέχεται από το άλγος της διάσωσης, για όσους επιχειρούν να κατασκευάσουν σενάρια συλλογών ή αρχείων:
Πώς ο δημιουργικός συλλέκτης ονομάζει χωρίς να εξουσιάζει;
Πώς αναιρεί το ταξινομικό σχέδιο;
Πώς εισάγει το αποκλεισμένο;
Πώς παρεμβαίνει στην πραγματικότητα χωρίς να εκκινεί από μια διάσωση, δηλαδή χωρίς ουτοπία;
Πώς το αρχείο μπορεί να είναι πραγματικά δημόσιο, δηλαδή να ενσωματώνει αντιφατικές και επικίνδυνες ακόμα και για τη σύσταση του φωνές;
Μπορεί το αρχείο να είναι αναρχικό;
Ποια άλλη αρχιτεκτονική εκτός από εκείνη της κιβωτού μπορούμε σήμερα να σχεδιάσουμε για να στεγάσουμε ένα τέτοιο αρχείο;
Οι εικόνες και αναφορές που σας έδωσα ελπίζω να ήταν μια αφορμή να δείτε την αρχιτεκτονική όχι μόνο ως υλικό δοχείο, ως θήκη που εμπεριέχει συλλογές, πληροφορία ή γνώση, αλλά και ως αρχειακό πλαίσιο που ο σχεδιασμός του απαιτεί, την εποχή του διαδικτύου και της διακινδύνευσης, μια μαθητεία σε ζητήματα τέχνης και πολιτικής της μνήμης που μέχρι σήμερα δεν συσχετίζαμε αναγκαστικά με την τέχνη του κτισμένου.

 

Πάνος Κούρος, βιντεο-διάλεξη (σύνοψη) στο σεμινάριο του Α. Αντονά, Πανεπιστήμιο Κύπρου, 23.10.2008



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


Pages

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 19 other followers


%d bloggers like this: